Het Geheugenhuis

Het belang van user generated comment is onderwerp van het werk van de kunstenaar Elliot Anderson. Ik zag zijn werk in het De Young museum in mei 2007 in San Francisco. Elliot Anderson gebruikt keywords van de Amerikaanse landschap schilderijen collectie van het De Young museum om foto’s te verzamelen op Flickr. Vervolgens ‘merged’ hij de relevante foto’s in een nieuw ‘average landscape’. Hij ontdekte zo dat alle landschapsfoto’s van ongeveer dezelfde gezichtspunten genomen worden - de offciele uitkijkpunten. Hoe verhoudt dit zich tot de aanspraak dat onze individuele standpunten en expressie mogelijkheden (zoals foto’s) bijdragen aan een zich uitbreidend collectief geheugen? Blijkbaar worden onze herinneringen aan het ons omringende landschap op de langere termijn bepaald door boswachters en landschapsarchitecten en niet door onszelf?

Zie: http://www.deyoungmuseum.org/deyoung/exhibitions/exhibition.asp?exhibitionkey=666

Het geheugen is het vermogen om informatie te bewaren voor later gebruik. In de wetenschap zijn het opslaan, het vasthouden en het terugzoeken van informatie belangrijke onderzoekthema’s. Op het festival antwoorden op vragen als: waarom herinneren we ons bijna niets van onze kinderjaren? Waarom zijn onze herinneringen niet stabiel? Enzovoorts.

Ook inzicht over het materiaal waarvan onze herinneringen zijn opgebouwd. We onthouden niet alleen teksten, maar ook afbeeldingen, geluiden en zelfs geuren en gevoelens. Het fysieke lichaam kent zelfs een eigen geheugen. Maar: hoe werkt dat lichamelijke herinneringsproces? En: hoe ‘voelen’, ‘proeven’ of ‘smaken’ herinneringen van anderen? De geur van versgebakken brood is ongetwijfeld onderdeel van ons collectief geheugen, maar hoe zit het met de geur van spekkoek of dahl?

Net als het geheugen verzamelt het internet verhalen. Maar de (associatieve) ontsluitingsmogelijkheden van het geheugen heeft het internet nog niet, hoewel er veel onderzoek en ontwikkeling in die richting plaatsvindt. Het weekblad Time riep ons allemaal uit tot persoon van het jaar 2006, als dragers van de ‘nieuwe digitale democratie’. Is dit techno-optimisme of is er daadwerkelijk sprake van nieuwe manieren om verhalen te vertellen, te delen en te beleven?

Maar er zijn meer vragen te stellen bij de huidige mediatechnologische ontwikkelingen.
Het project My Browser uit 2002 beschrijft een fictieve browser die ons begeleidt van geboorte tot de dood. Door deze vergaande persoonlijke verbondenheid tussen gebruiker en technologie raakt de technologie bekend met onze diepste wensen en verlangens en kan deze ons (extern) geheugen vormen en beschikbaar houden voor toekomstige generaties. Wat betekent het als je leven digitaal wordt (al dan niet binnen je eigen controle)? Hoe ver zijn we nog af van deze ultieme personificatie van de technische persoonlijke ‘tools’?

Maar ook: wat is waarde of de levensduur van al die geheugen ondersteunende media (websites, databases, films etc.). En wat is nog het nut van ons eigen geheugen zodra alle herinneringen vastgelegd zijn? Alleen maar vangnet/ back up in geval de mediale hulpmiddelen haperen? Wanneer wordt het collectief geheugen zo groot dat we überhaupt niets meer kunnen vinden? Wat is (nog) de rol van archieven?

Hoeveel gesprekken worden niet afgemaakt met de opmerking ‘dat ga ik even google’n als ik thuis kom’ zonder dat er uiteindelijk iets in google wordt nagegaan. Binnenkort wordt dat ondervangen door de alomtegenwoordigheid van ons mobieltje.

Het is interessant om te zien hoe nieuwe media een groeiende groep ouderen die buiten de maatschappij dreigt te vallen, betrokken houdt bij die maatschappij. Zo is er de Verhalentafel - een multimediaal meubel ontwikkeld door Waag Society en kunstenaar Hans Muller - die senioren zonder enige computerervaring toegang geeft tot hun collectief media verleden. Het Centrum voor Verouderingsonderzoek van de Vrije Universiteit) constateerde dat de tafel een positieve bijdrage levert op de actieve herinnering van de oudere deelnemers en de gevoelens van depressiviteit vermindert.

In andere nieuwe media projecten worden persoonlijke verhalen gekoppeld aan erfgoed (in de vorm van objecten of locaties), een trend die ook wel democratisering van het curatorschap genoemd wordt.

Internationale, nationale en lokale organisaties verzamelen met grote ijver persoonlijke herinneringen. Om zichtbaarheid van het verhaal van specifieke (culturele) groepen te creëren, maar vaak ook om sociale interactie mogelijk te maken, tussen bijvoorbeeld de eerder genoemde Marokkaanse buurvrouw, Surinaamse loodgieter en Hollandse postbode.

Al dan niet in digitale vorm worden deze verhalen worden ook ingezet in het onderwijs. Bijvoorbeeld het project Digitaal Vertellen van Teleac/NOT waarin jongeren hun persoonlijke verhaal kunnen verbeelden met behulp van eenvoudige mediatechnologie en het project Sociaal Verhaal van de Hogeschool van Amsterdam. Sociaal Verhaal staat voor een onderwijsmethodiek waarin studenten verhalen van ouderen, migranten, drop-outs en buurtbewoners optekenen en publiceren op internet.

Ook in de ouderenzorg is het werken met persoonlijke verhalen inmiddels gemeengoed. In onderzoeksprojecten zoals FRUX worden verhalen ingezet als methodiek om de behoeften van mantelzorgers van partners met dementie, wiens herinnering voornamelijk bestaat uit prille jeugdbelevenissen die een leven lang zijn meegedragen, in kaart te brengen. Wat Alzheimer zo moeilijk te verdragen maakt, voor de patiënt en zijn dierbaren, is het vele dat eerst nog intact blijft en zo het verlies accentueert. Van de ontwikkelaars en onderzoekers wordt in deze context een grote mate van betrokkenheid verlangd bij deze vaak moeilijk toegankelijke groepen. De persoonlijke verhalen van de doelgroep dragen bij aan de voor de ontwikkeling vereiste empathie.

Naast inleving en empathie staat de helende werking van het praten voor de verteller zelf. Projecten rond oorlogstrauma’s in landen als Rwanda die een belangrijke levende orale traditie hebben zijn hiervan een belangrijk voorbeeld.

Taal en tekens zijn de eerste ‘technologie’ waarmee we onze verhalen ontsluiten. Met moderne mediatechnologieën ontstaan andere vormen van communicatie, zoals het internet, waarin afstand en tijd de verteller en ontvanger steeds verder ontkoppelen. De hoeveelheid beschikbare verhalen is dermate gegroeid dat het enerzijds de vraag is of zender en ontvanger nog wel een directe relatie hebben. Anderzijds kom je als zender in een 2.0 wereld probleemloos in contact met je publiek; de toepassing van ‘social software’ creëert nieuw publiek en nieuwe contacten rondom gepubliceerde verhalen. Nooit eerder was het zo makkelijk om in contact te komen met lotgenoten, soms mensen uit totaal andere culturen die jouw herinneringen beleven. De trend is dat de publicatie- en uitwisselingsmogelijkheden zullen toenemen en de verteller en ontvanger steeds verder met de techniek zullen meegroeien. Maar naar wat?

Met de huidige nieuwe media is ook het herinneren zelf een communicatievorm geworden. Verhalen die eerder in de anonimiteit van het persoonlijk dagboek werden opgetekend zijn nu beschikbaar in een publieke omgeving waar de persoonlijke geschiedenis zich op gelijke hoogte weet met de wereldgeschiedenis. Daarmee dreigt het auteurschap te verschuiven van vakmanschap naar ‘star quality’, een mogelijkheid om jezelf zichtbaar te maken. Maar hoe komen in die veelheid aan beschikbare verhalen nog de ‘goede’ verhalen bovendrijven?

Bij het ontsluiten van herinneringen is het ook interessant jezelf af te vragen wat je per saldo nu eigenlijk herinnert, de gebeurtenis zelf of het medium. Dat gaat op voor fotografie, maar wellicht in nog grotere mate voor interactieve media waarbij je namelijk zelf kunt bepalen wat je vanuit welk gezichtspunt terugziet.

Wordt de geboorte van internet beschouwd als een soort digitale oerknal, offline, onder het uitdijende virtuele universum zien we tegelijkertijd de opkomst van locatiegebonden media, waarin verhalen met een lokale betekenis centraal staan. Denk bijvoorbeeld aan de verschillende projecten onder de titel Het Geheugen van… (Almere, Tilburg, Amsterdam Oost enz.). Die verzamelde herinneringen maken duidelijk dat we allemaal een eerste schooldag en een eerste liefde in ons hoofd dragen en dat herinneringen zijn die ons verbinden. De Marokkaanse buurvrouw met de Surinaamse loodgieter met de Nederlandse postbode.

Ook het Media Portrait of Liberties in Dublin of het project Trading Mercator Stories van mediakunstenaar Valentina Nisi verbindt persoonlijke verhalen aan fysieke locaties. Die verhalen worden onderdeel van het publieke domein en dragen bij aan de interpretatie van de (lokale) situatie en (lokale) geschiedenis.

Net als vertellers, schrijvers of documentairemakers werken ontwikkelaars van nieuwe media met verhalen van mensen. In tegenstelling tot bijvoorbeeld de op persoonlijke ervaring gebaseerde literatuur, zoals Bernlef’s roman Hersenschimmen, of de vanuit de herinneringen aan haar oma ontsproten documentaire van Tamara Miranda, werken deze ontwikkelaars meer registrerend, van ‘buiten’ naar ‘binnen’ in plaats van ‘binnen’ naar ‘buiten’ (construerend vanuit de eigen persoonlijke ervaring).

Op deze blog verzamelen we interessante projecten, mensen en ontwikkelingen rond verhalen, herinneringen en het geheugen. Dankzij nieuwe technologieën zijn we in staat steeds meer verhalen te bewaren op een steeds kleiner wordende ruimte. Ook worden nieuwe manieren om verhalen te vertellen toegankelijker voor een breed publiek - zie deze blog. Dat heeft de laatste jaren geleid tot interessante toepassingen in uiteenlopende sectoren in de samenleving. Die verrijking vindt plaats op een moment in de geschiedenis dat herinneren en identiteit vanwege globalisatie, migratie en demografische ontwikkelingen belangrijke publieke thema’s zijn geworden.
Uit de veelheid aan toepassingen rond en invullingen van het (collectief) geheugen moet hier een associatieve, min of meer geordende selectie ontstaan.