Uit de Volkskrant van 4  januari 2008: “Herinneringen worden op uiteenlopende manieren opgeslagen. Het is vooral zaak de informatie goed te ordenen, want een goed geheugen is een kwestie van een opgeruimde geest.”

http://www.hartenziel.nl/artikel/de_kunst_van_het_onthouden/

Steeds meer content wordt online ontsloten op basis van (geografische) kaarten. Erfgoedinstellingen bijvoorbeeld tonen online hun documenten en hun verhalen op een relevante fysieke locatie (coordinaten) op de site WatWasWaar.nl. Hier vind je een groot aantal, soms unieke collecties, van Nederlandse erfgoedinstellingen. Het materiaal is divers en wordt continu aangevuld.

Op de site http://geschiedenis.vpro.nl/plaatsvanherinnering/wordt hetzelfde principe toegepast maar dan met de persoonlijke herinneringen van de site bezoekers.  Vaak mooie nuanceringen of aanvullingen op het ‘officiele verhaal’ van zo’n plek. Dit betreft dan ook de recente geschiedenis.

In het project Games Atelier van Waag Society worden dergelijke verhalen ook verzameld maar - naast online - ook mobiel ontsloten en onderdeel gemaakt van routes en locatiegebaseerde spellen (in een educatieve context). Je relateert de verhalen dan niet alleen directer aan de fysieke locatie waar ze zich afspelen, je ervaart ook de fysieke locatie nadrukkerlijker, door de extra betekenislaag die is toegevoegd aan de zichtbare werkelijkheid.

Er zijn veel projecten gedaan waarin de (beeld)herinneringen van senioren worden vastgelegd en onderdeel gemaakt worden van de openbare ruimte. Een voorbeeld is het project Fotomonument van de stichting Rijk Herinneren. Hierin worden vroege foto’s van senioren verzameld, bewerkt en op panelen gedrukt, die prominent in verzorgingstehuizen worden geplaatst. De herkenning van beelden van vroeger draagt bij aan het ‘reminisceren’. Het doel van reminiscentie is de bewoner te helpen de balans van zijn of haar leven op te maken. Bovendien is het bedoeld om het zelfvertrouwen en de eigenwaarde van ouderen te vergroten

Zie: www.rijkherinneren.nl

In het zorg- en wooncentrum Flevohuis in Amsterdam werken zorgcoordinatoren Van Onna en Hamburger met ‘ reminiscentie kistjes’, zoals van Onna en Hamburger ze noemen. Eerdere reminiscentiegroepen wilden na afloop van de gezamenlijke gespreksessies graag iets tastbaars achterlaten. Een aantal bewoners maakte in oude legerkisten een soort kijkdoos over hun vroegere werk. Een vrouw die ooit in het circus werkte (”Daar kwamen we pas op de reminiscentiegroep achter”) maakte bijvoorbeeld een soort van poppenkast-circus. Uiteindelijk werden alle kistjes geëxposeerd.

Een ander voorbeeld is het project van SKOR en kunstenaar Roy Villevoie die in verpleegtehuis Kempenhof in Valkenswaard de foto’s van favoriete plekken van senioren in de ramen van de sociale ruimtes liet verwerken. Met deze beelden tonen de bewoners de hoogtepunten uit hun verleden aan de buitenwereld, terwijl diezelfde beelden hen tevens beschermen tegen nieuwsgierige blikken van buiten.

Zie: www.kunstenpubliekeruimte.nl/werk_357.html

Het Tokiose lab Aizawa Yamasaki ontwikkelde het Life Log systeem waarmee je dagelijkse gang van zaken in beeld en geluid wordt vastgelegd door inzet van camera en diverse wearable devices.

“Recently, a lot of people prefer to record their experiences in multimedia forms instead of by writing a diary. Hence, we have developed the Life Log system to record and manipulate our experiences efficiently. Content based features from audio/visual data are necessary to detect the significant scenes from our life. However, content based features alone cannot satisfy users’ preferences. We are developing the Life Log system to integrate video contents with contexts from the various sensors. The combination of the contents of personal video with contexts from wearable devices would enable us to detect and retrieve the interesting scenes in human’s life.

http://www.hal.t.u-tokyo.ac.jp/en/research/lifelog.html

José van Dijck, hoogleraar Media and Culture aan de Universiteit van Amsterdam bracht in 2007 het boek Mediated memories in the digital age uit. Dit najaar verschijnt haar boek (samen met Karin Bijsterveld (red.)) Sound Souvenirs: Memory, Audio Technologies and Cultural practices bij Amsterdam University Press.

Many people deploy photo media tools to document everyday events and rituals. For generations we have stored memories in albums, diaries, and shoeboxes to retrieve at a later moment in life. Autobiographical memory, its tools, and its objects are pressing concerns in most people’s everyday lives, and recent digital transformation cause many to reflect on the value and meaning of their own “mediated memories.” Digital photo cameras, camcorders, and multimedia computers are rapidly replacing analogue equipment, inevitably changing our everyday routines and conventional forms of recollection. How will digital photographs, lifelogs, photoblogs, webcams, or playlists change our personal remembrance of things past? And how will they affect our cultural memory? The main focus of this study is the ways in which (old and new) media technologies shape acts of memory and individual remembrances. This book spotlights familiar objects but addresses the larger issues of how technology penetrates our intimate routines and emotive processes, how it affects the relationship between private and public, memory and experience, self and others.

http://www.sup.org/book.cgi?book_id=5623%205624%20

“Mediated Memories in the Digital Age is an engaging and important book that challenges scholarly understanding of the relation between memory, memory artifacts, and memory practices and elucidates how these relationships are changing in the digital age. José van Dijck brings a theoretically sophisticated yet pragmatic approach to bear on her survey of today’s most widespread digital practices of mediating memories. Her persuasive and timely thesis is solidly grounded in cultural and media studies, and her work is well informed by recent research in cognitive science, neuroscience, psychology, and visualization technologies.” —Richard Grusin,Wayne State University

“The medium is the experience. A personal memory box full of private media objects was the inspiration for José van Dijck’s newest and most innovative contribution to the zone between media studies and science studies where she has been such an important voice internationally. Detailing the ways that media and memory are not separate experiences through readings of the digital diaries and lifelogs of people suffering from Alzheimer’s disease, Dutch recorded popular music, and still and moving images from a range of contexts, van Dijck presents an exciting new way of thinking about cultural memory and a cultural sense of self.” —Lisa Cartwright, University of California, San Diego

“José van Dijck performs a sophisticated analysis that blends neurological research on memory, media technologies, and the “personal cultural” construction of memories into a coherent, far-reaching theory of the function, role, and significance of memory as we move from analogue to digital representations. Filled with deep insights and surprising observations, this book should be required reading for anyone interested in memory, digital technologies, and their co-evolution.” —N. Katherine Hayles, University of California, Los Angeles

Wat doet muziek in onze hersenen? In de Volkskrant van zaterdag 13 oktober 2007 een artikel over de manier waarop muziek een deel van ons brein (en onze herinneringen) triggert.

De neuroloog Oliver Sacks onderzocht de muzikale werkingskracht: ‘Muziek werkt niet op commando. Ze sluipt naar binnen.’

Dat het geheugen onbetrouwbaar is dat weten we inmiddels wel. Aan de Universiteit van Amsterdam illustreren ze dat met een aantal nieuwe tests zoals “Het Tijd Vliegt experiment”.

Deze test bestaat uit slechts vijf vragen. In de test geef je aan wanneer vijf zeer bekende gebeurtenissen plaatsvonden. Naast het dateren van de gebeurtenissen, geef je aan hoe zeker je bent van je antwoorden. Om aan de test te beginnen, kun je de volgende link volgen:

http://memory.uva.nl/testpanel/se/inloggen.html

Nederlands Dagblad, zaterdag 22 september

Het Trimbos-instituut heeft een nieuwe methode ontwikkeld, die moet voorkomen dat lichte tot matige depressieve klachten van bewoners van verzorgingshuizen uitgroeien tot een psychiatrische stoornis. In de gisteren gepresenteerde methode ‘Verhalen in beeld’ staat het begrip reminiscentie centraal. Dat is het op een gestructureerde manier positieve herinneringen naar boven halen en die evalueren.

De methodiek bestaat uit tien bijeenkomsten van elk een uur. Ze is in drie verzorgingshuizen getoetst op bruikbaarheid, aldus Carolien Smits van het Trimbos-instituut tijdens de presentatie van de handleiding in combinatie met een draaiboek. Vooral activiteitenbegeleidsters kunnen daarmee aan het werk, na een training van een dag. ,,De kracht van ‘Verhalen in beeld’ is dat de ouderen niet denken: ‘Help, ik ga nu in behandeling’.

Verhalentafel
De methode borduurt voort op positieve ervaringen met de zogeheten Verhalentafel. Een Verhalentafel, in 2002 voor het eerst geïntroduceerd, is een interactief meubel waarmee maximaal vijf ouderen audiovisueel materiaal kunnen oproepen, zoals Polygoonbeelden. De historische filmjes prikkelen met éigen verhalen over vroeger te komen. Dit bevordert niet alleen het welbevinden van ouderen, maar blijkt ook een middel tegen depressieve klachten. Volgens Smits is de methodiek erop gericht dat vermindering van depressies ,,beklijft”, zodat er minder anti-depressivia nodig zijn, die bekend staan om hun vervelende bijwerkingen.

Lees verder: www.nd.nl/Document.aspx?document=nd_artikel&id=100297

In de NRC editie van 6 oktober 2007 schrijft Douwe Draaisma over het reminiscentie effect. Op hoge leeftijd worden mensen vergeetachtig, maar jeugdherinneringen keren juist heel levendig terug. Volgens Draaisma ligt de reminiscentiehobbel bij een leeftijd van rond de twintig jaar. In het artikel citeert Draaisma de Amerikaanse neuroloog Oliver Sacks in een terugblik op het schrijven van zijn autobiografie Oom Wolfraam: “Toen ik tegen de zestig liep, begon ik een curieus verschijnsel te ervaren - het spontaan, ongevraagd naar boven komen van vroege herinneringen, herinneringen die langer dan vijftig jaar hadden gesluimerd. En niet alleen herinneringen, maar hele geestesgesteldheden, ideeën, sferen, en de passies die daarmee geassocieerd waren - herinneringen, vooral, aan mijn jongensjaren. “

Zo moeten reminiscenties aanvoelen, ongeboden, ongezocht, en tegelijkertijd zo volledig en intact dat het lijkt alsof ze ongerept tevoorschijn zijn gekomen uit een laag die nu pas, in de ouderdom, weer ontdooit. Voor de zeer langdurige opslag in het geheugen is wel de term permastore voorgesteld, het is een metafoor die recht doet aan de beleving dat wat heel lang ontoegankelijk en roerloos lag opgesloten nu weer vrij lijkt te komen met de geuren van destijds. Het kan iemand het gevoel geven dat hij in zijn leven een cirkel heeft beschreven en nu in de ouderdom dichter bij zijn jeugd is dan toen hij veertig of vijftig was.

Expositie ‘De Herinnering’, Anno Dijkstra en Ronald Ophuis,
Kunstfort Vijfhuizen, 6 okt. – 4 nov. 2007, geopend van vrijdag t/m zondag
van 13.00 tot 17.00 uur (zie voor adres, routebeschrijving en meer
www.kunstfort.nl)

‘De Herinnering’ bevat werk van Anno Dijkstra (geb. 1970 Sint
Annaparochie, woont en werkt in Amsterdam) en van Ronald Ophuis (geb. 1968
Hengelo, woont en werkt in Amsterdam). Beide kunstenaars verbeelden
menselijke tragiek. Ze zoeken daarvoor een beeldtaal die, vanuit respect,
vormen van menselijk lijden aanschouwelijk maakt.

Anno Dijkstra toont een ensemble van figuratieve sculpturen in vier
fortruimtes. Zijn confronterende beelden zijn gemaakt van plasticine, een
ruw en grauw materiaal. De presentatie opent met een opstelling van bustes
van beroemde en beruchte figuren uit de wereldgeschiedenis, boven hun
hoofd een bel die door het publiek, als doodsklok, geluid kan worden. In
de poterne staat een tafel met een arm gestrekt in saluut. En in twee
soldatenverblijven zijn op de betonnen vloer respectievelijk een
graatmagere en een opgezwollen man neergelegd; door aids en verdrinking
omgekomen stervelingen.

Ronald Ophuis laat een keuze van schilderijen uit de afgelopen vijf jaar
zien. Ze gaan over oorlogen in Joegoslavië, Tjetsjenië, Irak, en hun
gevolgen voor gewone mensen. Het merendeel van de schilderijen is klein
van formaat. Opvallend is hun serene toon. De werken zijn nergens
expliciet in de verbeelding van “het kwaad” maar roepen een sterk beeld op
van de innerlijke lidtekens die door geweld en lichamelijk ondervonden
leed in levens van individuen worden achtergelaten. Ophuis schildert
bijvoorbeeld het gezicht van een jongen die de dood voorbij heeft zien
komen; je leest in zijn ogen de ervaring van een heel mensenleven.

Deze kunst wil de herinnering aan leed en lijden wakker houden. Weliswaar
berichten de persmedia dagelijks over de rampen die zich over de gehele
wereld voltrekken als gevolg van het geweld dat mensen begaan tegenover
anderen, maar die berichtgeving is vluchtig en afstandelijk. In hun werk
brengen Anno Dijkstra en Ronald Ophuis, elk op zijn eigen wijze,
menselijke tragiek dichtbij. In hun beelden en schilderijen voel je,
ondanks het feit dat ze gaan over verdriet en dood, een levendigheid die
misschien op te vatten is als een tegenbod en uiteindelijk als bezwering
van dezelfde ernstige zaken.

Het is naar onze mening interessant dat deze geëngageerde expositie nu
plaatsvindt in Kunstfort Vijfhuizen, een fort waaraan de dood
voorbijgegaan is (de oorlog heeft hier nooit plaats gevonden). Recentelijk
heeft Hans van Houwelingen gewezen op dit feit, namelijk in de context van
zijn kunstvoorstel Sluipweg, dat momenteel op het fort wordt uitgevoerd.